«رقصی به‌­یاد او»؛ چند‌سطری به بهانه‌ی انتشار و اجرای کاکوتی، اثر مرتضی حنانه، به همت امید محرابی

مرتضی حنّانه موقعیت عجیبی بین آهنگسازان هم‌نسل‌اش دارد. به همان نسبت که به واسطه‌ی فعّالیّت‌های اجرایی گسترده و گوناگون‌اش، شاید شناخته‌شده‌تر از هم‌نسلانی چون هرمز فرهت، هوشنگ استوار، محمّدتقی مسعودیه و … باشد؛ میراث او پس از مرگش، ناشناخته باقی‌ماند. حنّانه آهنگسازی جستجوگر بود که دامنه­‌ی فعّالیّت­‌هایش، از موسیقی فیلم­‌فارسی‌­های آن زمان، تا آثار کلاسیک برای سازبندی‌­های مختلف و البته تنظیم­ برخی از ملودی‌­های موسیقی کلاسیک ایرانی، که یکی از آن­ها که تنظیم پیش‌درآمد بیات اصفهان نی­‌داوود است و حسابی در خاطرِ جمعیِ اهالیِ موسیقی مانده، گسترده ­بود. حنّانه‌­ی پژوهشگر هم مانند حنّانه‌ی آهنگساز، در وادی‌­های گوناگونی کوشید و جست‌وجو کرد و نوشت. حنّانه، چندان وارد حوزه­‌ی مطالعات قوم­‌موسیقی‌شناسانه نشد؛ با این­‌حال، در زمینه‌­های گوناگونی پژوهش کرد و نوشت. از موسیقی مذهبی مسیحی، که در دوره­‌ی تحصیل‌اش در مرکز عالی موسیقی واتیکان روی آن متمرکز بود، کند و کاوِ موسیقی دستگاهی در برنامه­‌های تلوزیونی، تا جستجوی حلقه‌های گمشده موسیقی قدیم ایران در گام‌­های گمشده و البته، تلاش­‌هایش برای یافتن روشی برای چندصدایی و هارمونی در موسیقی ایرانی.

شوربختانه، میراث فعالیت‌­های آهنگسازانه و پژوهشی حنّانه پس از مرگ‌اش، در دسترس قرار نگرفت. بسیاری از آثارش، یا در جریان اختلاف­‌ها و خساست­‌ها، در گوشه­‌ای از آرشیوِ آرشیوداران خاک خورد و بسیاری دیگر، لای چرخ­دنده‌­های زمان، گیر کرد و گم ­شد. تئوری هارمونی زوج او با حواشی بسیارش، تا این زمان هنوز منتشر نشده و پارتیتور و اجرای بسیاری از آثارش نیز، یا منتشر نشده و یا اساسا ناپدید شده­‌اند. تمامی این مسائل، حنّانه را در موقعیّتی خاص قرار می­دهد؛ هنرمند و آهنگسازی که به­‌واسطه­‌ی تنظیم‌­هایش از برخی تصنیف‌ها و قطعات، رهبری­‌هایش در ارکستر فارابی و موسیقی‌فیلم‌­هایش، شناخته­‌شده ­است و بسیاری از آهنگسازی‌­های خودش، اجرای آثار خودش و تألیفاتی که نگرش و تفکّر او را بازتاب می­دهد، در دسترس نیست!

شکی در این نیست که مرتضی حنّانه، به عنوان یک آهنگساز مؤلّف و پژوهشگر، شایسته‌ی بررسی‌­ها و تجزیه‌­وتحلیل فراوان است؛ با این­‌حال، در چنین شرایطی، با نبودِ دسترسی به بخش بزرگی از پارتیتورها، ضبط آثار، اسناد و کتب و مقالات حنّانه، کار برای پژوهشگرانی که قصد مطالعه‌­ی آثار حنّانه را دارند و – چه بسا – صحبت درباره­‌ی او، اگر نه ناممکن، دست کم دشوار است.

کاکوتی، یکی از آن آثاری­‌ست که تا به ­امروز ، نه تنها پارتیتور آن مفقود گردیده، که جز یک ضبط بی‌کیفیّت از اوّلین و تنها اجرای آن در جریان جشن هنر سال 1346، اجرا و یا ضبط دیگری در اختیار نیست. قطعه­‌ای که اتّفاقا موقعیّتی ویژه در کارنامه‌ی حنّانه دارد. کاکوتی نام دختر حنّانه است و حنّانه این قطعه را با نام و یاد او، با نام کامل­ «کاکوتی، رقصی برای او»، تصنیف کرده‌­است. این قطعه در اولین دوره جشن هنر در بخش مسابقه­‌ی آهنگسازی، با موضوع ایده­‌های نوین در موسیقی ساخته و در رقابت فشرده­‌ی آن سال با هنرمندانی چون الیویه مسیان و ادگار وارز، برنده‌ی جایزه ویژه­‌ی هیات داوران یا «گراند مانسیون اسپسیال» شد. این قطعه‌ی حدوداً 9 دقیقه‌­ای، برای ارکستر نوشته­ شده و گویی نسبت به باقی آثار او، رنگ‌­وبویی نزدیک­‌تر، به تلقّی کلّی از موسیقی معاصر دارد. دو سولوی نسبتاً بلند برای تیمپانی در دو تکرار، توجّه خاص به سازهای کوبه‌­ای ارکستر و تکنیک‌­های مختلف­‌شان، و رنگ و بوی مُدال خاص، بقول خود حنّانه «یک سری از مدها»(یا به تعبیر محمدرضا تفضلی، مدال سریِل»)، گواه این مدّعاست. حتی می‌توان گفت مسئله هارمونی سِکُندال(زوج) که دغدغه­‌ی اصلی حنّانه بوده، در این قطعه نمود چندان چشمگیری ندارد. همچنین، برخلاف بسیاری از آثار دیگر او، گویی حنّانه، باوجود حرکت بر روی لبه‌­ی باریک مُدهای ایرانی، چندان تمایل به ظهور واضح و استفاده­‌ی مستقیم و مشخص از این مُدها ندارد. تم‌­های مورد استفاده در این اثر نیز، گویی در فضایی مه­‌آلود و ناواضح بیان می‌­شوند. حنّانه که در ملودی‌ ­ساختن استاد است و حتی مقاله‌­ای با نام «چگونه ملودی بسازیم» از جولیو باس ترجمه کرده، در این­جا تم­‌های اثرش را واضحا بیان نمی­‌کند. گلیساندوهای صعودی و نزولی غافلگیرکننده تیمپانی و بادی‌­ها، اعوجاج بیشتری نیز وارد این مسئله کرده و ابهام خاصی به اثر می­‌بخشد.

همه­‌ی این­‌ها، کاکوتی را در کارنامه‌­ی آهنگسازی حنّانه، بدل به اثری ویژه می­‌کند. اثری که دامنه‌­های جدیدی از توانایی­‌های آهنگسازی حنّانه را برای ما عیان می کند. البته حدس بعیدی نیست اگر بگوییم، چه بسا که حنّانه، به دلیل آهنگسازی اثرش برای شرکت در جشن­ هنر شیراز و محوریت خاصّ آن، ایده­‌های نوین در موسیقی، تا حدّی از سبک معمول و مأنوس خود در آهنگسازی فاصله گرفته و گام در دامنه­‌های نوین‌­تر و پیشروتری نهاده.

اکنون، پس از بیش از نیم‌­قرن، به ­کوشش امید محرابی، آهنگساز و رهبر ارکستر و از فارغ‌­التّحصیلان آهنگسازی دانشگاه هنر، پارتیتور این اثر، از روی همان تنها نسخه‌ی صوتی موجود از همان تنها اجرا، بازنویسی شده و در شُرف انتشار است. خبری که برای علاقه‌مندان موسیقی کلاسیک در ایران و خاصّه دنبال­‌کنندگان موسیقی مرتضی حنّانه، خبری مهم است. انتشار پارتیتور این اثر، زمینه را برای پژوهش‌­های بیشتر بر روی این اثر و شناختن تمثال تمام و کمال حنّانه در قامت آهنگساز، و امکان را برای هرچه بیشتر اجرا شدن آن بر روی صحنه‌ها، فراهم می­کند. مسیر محرابی، در بازنویسی پارتیتور این اثر نیز مسیر دشوار و البته عجیبی‌­ست. او پارتیتور را، براساس شنیده‌­هایش از همان تنها اجرای این قطعه بازنویسی کرده‌­است. عملی که به خودیِ خود، در برخورد با یک قطعه ارکسترال، کار پیچیده‌ای‌ست؛ حال آن که می­‌دانیم تنها ضبط این اثر(که احتمالاً توسط ارکستر فارابی به رهبری خود حنّانه و در جریان جشن هنر بوده)، نه­‌تنها ایرادات اجرایی متعددی دارد، که صدابرداری و کیفیّت صوتیِ نازل آن، کار را برای تشخیص و بازنویسی بسیاری از خطوط صدایی دشوار می­کند.

شکّی در این نیست که یک ایده­‌ی موسیقایی را، شاید به چندین روش بتوان آوانگاری کرد. اگر اجرای موجود از این ایده نیز کیفیت مطلوبی نداشته‌­باشد، یحتمل، تعدد این روش­‌ها بیشتر هم بشود. چقدر می­توان مطمئن بود که امید محرابی دقیقاً همان چیزی که مرتضی حنّانه نوشته را آوانگاری کرده‌­است؟  اساسا تا چه حدّ می­توان مطمئن شد که اجرای ارکستر از اثر حنّانه، دقیقاً منطبق بر پارتیتور و نت­های تصنیف­‌شده توسط حنّانه بوده‌­است؟ پاسخ این پرسش‌­ها شاید هیچ­گاه به­‌درستی مشخّص نشود؛ حدّاقل تا زمانی که نسخه­‌ی اصلی خود حنّانه از این قطعه در دسترس قرار بگیرد. تا آن زمان که شاید هیچ­وقت فرا نرسد، می­توان از زحمت ارزشمند امید محرابی و تنها نسخه­‌ی موجود از پارتیتور کاکوتی، رقصی برای او، اثر مرتضی حنانه استفاده کرد و به شناخت بیشتری از آهنگساز رسید.

تنها ضبطِ به‌جامانده از «کاکوتی، رقصی برای او»